Сыбайлас жемқорлық қазіргі қоғамның ең өзекті әлеуметтік-құқықтық мәселелерінің бірі болып табылады. Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде айқындалған, өйткені жемқорлық көріністері елдің экономикалық дамуына, әлеуметтік тұрақтылығына және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сеніміне елеулі кері әсерін тигізеді.
Сыбайлас жемқорлық деп лауазымды тұлғаның өзінің қызметтік өкілеттіктерін және соған байланысты мүмкіндіктерін жеке пайда табу мақсатында заңсыз пайдалануы, сондай-ақ осындай пайданы ұсыну түсініледі. Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары пара алу және пара беру, қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалану, қызметтік жалғандық жасау, кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысу және өзге де құқыққа қайшы әрекеттер түрінде көрініс табуы мүмкін.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың құқықтық негіздері Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қылмыстық кодексінде және «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңында бекітілген. Бұл саладағы мемлекеттік саясат сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің алдын алуға, құқық бұзушылықтарды анықтауға және жолын кесуге, сондай-ақ қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға бағытталған.
Сыбайлас жемқорлықтың туындауына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі — билікті теріс пайдалану және шешім қабылдау үдерістерінің ашық еместігі. Мемлекеттік рәсімдер күрделі әрі жеткілікті деңгейде айқын болмаған жағдайда, бұл ресурстарды бөлу, мемлекеттік сатып алу, лицензиялау және өзге де салаларда заңсыз ықпал етуге жағдай жасайды. Сыбайлас жемқорлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі қағидатын бұзып, жекелеген тұлғаларға немесе ұйымдарға негізсіз артықшылықтар береді.
Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік салдары да айтарлықтай. Ол азаматтардың әділдікке деген сенімін төмендетіп, мемлекеттік органдарға деген күмәнді күшейтеді. Егер шешімдер заң талаптарына емес, жеке мүддеге негізделіп қабылданса, бұл мемлекеттік биліктің беделіне нұқсан келтіреді және қоғамдағы құқықтық сананың деңгейін төмендетеді. Әсіресе тұрмыстық сыбайлас жемқорлықтың кең таралуы қауіпті, өйткені ол заңсыз сыйақыны қалыпты құбылыс ретінде қабылдауға әкелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді шаралар қабылдануда. Сыбайлас жемқорлық қылмыстарын анықтау және тергеп-тексеру бойынша өкілеттіктер берілген арнайы мемлекеттік органдар құрылған. Мұндай құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілік күшейтіліп, қатаң жазалау шаралары қарастырылған. Маңызды бағыттардың бірі — цифрландыру және электрондық үкіметті дамыту, бұл азаматтар мен лауазымды тұлғалар арасындағы тікелей байланысты азайтып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге ықпал етеді.
Алдын алу шараларына ерекше мән беріледі. Мемлекеттік органдарда сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне талдау жүргізіледі, заңнама жетілдіріледі, мемлекеттік қызметшілерге қойылатын талаптар күшейтіледі. Білім беру ұйымдарында жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы дүниетанымды қалыптастыруға бағытталған бағдарламалар жүзеге асырылуда. Мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы, айқындығы және есептілігі қағидаттарын дамыту қоғам сенімін арттыруға ықпал етеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылда бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтық қоғам институттарының рөлі ерекше. Қоғамдық бақылау, ашық талқылау және анықталған фактілер туралы халықты хабардар ету жемқорлыққа төзбеушілік мәдениетін қалыптастырады. Азаматтардың белсенді ұстанымы сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді жүйенің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Қабылданып жатқан шараларға қарамастан, сыбайлас жемқорлықпен күрес құқықтық реттеу мен бақылау тетіктерін үнемі жетілдіруді талап етеді. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігі құқықтық, ұйымдастырушылық, экономикалық және тәрбиелік шараларды қамтитын кешенді тәсілге байланысты. Заңға құрмет пен адалдық қағидаттарына негізделген тұрақты құқықтық мәдениетті қалыптастыру сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетудің және құқықтық мемлекетті нығайтудың маңызды шарты болып табылады.
Утегенова Ажар Тасболатқызы
Орал қаласының
мамандандырылған тергеу
сотының жетекші маманы